วัดเจดีย์หลวง

รูปแบบเจดีย์และพัฒนาการ
เจดีย์หลวงเป็นเจดีย์ทรงปราสาทแบบล้านนา ที่มีวิวัฒนาการเกิดขึ้นใหม่ในช่วงสมัยพระเจ้าติโลกราช (พ.ศ. 1984-2030) ซึ่งถือเป็นยุคทองของศิลปกรรมล้านนา จนถึงสมัยพระเมืองแก้ว (พ.ศ. 2038-2068) ประกอบด้วยส่วนฐานที่ได้เพิ่มลานประทักษิณขึ้นมา ประดับด้วยช้างล้อมรอบซึ่งเป็นคติเรื่องช้างค้ำจุนจักรวาล ที่เป็นที่นิยมมากในสายวิวัฒนาการของเจดีย์ทรงระฆังแบบลังกา ถัดขึ้นไปเป็นส่วนของเรือนธาตุอยู่ในผัง เพิ่มมุขประดับซุ้มจระนำประดิษฐานพระพุทธรูปทั้งสี่ทิศ ส่วนของหลังคาทำเป็นชั้นหลังคาแบบเอนลาด 2 ชั้น เพื่อรับส่วนยอดที่เป็นระเบียบของเจดีย์ทรงระฆังแบบล้านนา ในกลุ่มที่มีฐานเป็นบัวถลาในผังแปดเหลี่ยม จึงไม่มีการประดับเจดีย์ที่มุมทั้ง 4 เหมือนศิลปะล้านนาระยะแรก (พุทธศตวรรษที่ 19) ที่มีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงปราสาทห้ายอด ฉะนั้นจึงมีส่วนยอดเป็นเจดีย์องค์เดียว ตามที่เอกสารประวัติศาสตร์กล่าวถึงคราวสร้างในสมัยพระเจ้าติโลกราชที่ให้ทำเป็น "กระพุ่มยอดเดียว" ซึ่งรูปทรงสันนิษฐานเต็มองค์ของเจดีย์หลวงจึงน่าจะมีรูปแบบเดียวกับเจดีย์วัดเชียงมั่นที่มีขนาดเล็กกว่าและได้รับการซ่อมแซมในสมัยพระเมืองแก้ว ซึ่งอยู่ร่วมสมัยกับเจดีย์หลวง

ลวดลายและอิทธิพลศิลปะ
นอกจากนี้ลวดลายประดับตกแต่งเรือนธาตุ ได้แก่ ซุ้มลายกาบบน - กาบล่าง ที่ประดับเสาซุ้มจระนำและลวดลายที่เศียรนาค ประดับราวบันไดทางขึ้นด้านทิศเหนือ พบลวดลายที่สำคัญ คือ ลายเครือล้านนา ที่เป็นลายพรรณพฤกษา ประกอบด้วยกรอบลายที่หยักโค้งหลายหยัก ภายในประดับด้วยลายดอกไม้และใบไม้ที่มีช่อดอกก้าน และใบคดโค้ง ประกอบกันจนเต็มพื้นที่ เป็นลายแบบฉลุโปร่งเป็นรูปดอกโบตั๋น ลวดลายเหล่านี้ได้รับอิทธิพลมาจากลวดลายบนเครื่องถ้วยจีน และที่ผนังระเบียงชั้นประทักษิณมีการเจาะช่องเป็นรูปช่องกระจก ที่น่าจะพัฒนามาจากลายเมฆของจีน และยังพบตามฐานพระพุทธรูป ที่พบจารึกที่ฐานว่าสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าติโลกราช

ความสำคัญของวัดเจดีย์หลวง
ความสำคัญของวัดเจดีย์หลวง คือ เคยเป็นที่ประดิษฐานพระแก้วมรกต เมื่อครั้งพระเจ้าติโลกราชสร้างพระเจดีย์นี้เสร็จได้โปรดให้ไปอัญเชิญพระแก้วมรกตจากเมืองลำปางมาประดิษฐานในซุ้มด้านตะวันออกของเจดีย์ เจดีย์หลวงถือเป็นเจดีย์ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในล้านนา และถือเป็นต้นแบบของเจดีย์ทรงปราสาทยอดเดียว และเป็นรูปแบบของเจดีย์ที่มีการสร้างอย่างแพร่หลายในอาณาจักรล้านนาและใกล้เคียง

การบูรณะและสถานะปัจจุบัน
วิหารหลวงของวัดเจดีย์หลวงในปัจจุบันสร้างขึ้นใหม่บนตำแหน่งของวิหารเดิม และมีการปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 7 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยครูบาศรีวิชัย และใน พ.ศ. 2550 ได้มีการก่อสร้างวิหารใหม่ เป็นแบบศิลปะพื้นบ้านล้านนาประยุกต์แทน ปัจจุบันวัดเจดีย์หลวง เป็นวัดในพุทธศาสนาแบบเถรวาท ที่มีภิกษุสงฆ์จำพรรษาอยู่ประมาณ 187 รูป และเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญ ที่นักท่องเที่ยวนิยมไปศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับวัฒนธรรมล้านนา โดยได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานแห่งชาติ ที่ได้รับการปกป้องคุ้มครองโดยสำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ กรมศิลปากร และประสานการดูแลรักษาโดยคณะสงฆ์ และกรรมการวัดเจดีย์หลวง